ě Ô NHN Akademi
< Geri

OSTEOPOROZ-KEM─░K ER─░MES─░
Osteoporoz, ki┼čiyi artan k─▒r─▒k riskine maruz b─▒rakacak d├╝zeyde kemik g├╝c├╝nde azalma ile ortaya ├ž─▒kan bir iskelet bozuklu─čudur.

Uzm. Dr. Duygu Demirok
Fiziksel T─▒p ve Rehabilitasyon Uzman─▒
13:21 29-Apr-2021
NHN AKADEM─░


D├╝nya Sa─čl─▒k ├ľrg├╝t├╝ÔÇÖne g├Âre bel ve kal├ža boyun kemi─činde yap─▒lan kemik yo─čunlu─ču ├Âl├ž├╝m├╝nde kullan─▒lan T skorunun -2.5 tan daha d├╝┼č├╝k olmas─▒ halidir. Tan─▒ koyarken DEXA denilen bir cihaz ile omurga ve kal├ža r├Ântgeni ├žekilmesi faydal─▒d─▒r. Ayr─▒ca hastada hormon testlerini de i├žeren ayr─▒nt─▒l─▒ kan testi, b├Âbrek ve karaci─čer fonksiyon testleri ile kalsiyum (Ca) ve D vitamini d├╝zeyi mutlaka bak─▒lmal─▒d─▒r. Osteoporoz, kad─▒nlar─▒n %30ÔÇÖunu, erkeklerin %12ÔÇÖsini etkiler. Osteoporozdaki en b├╝y├╝k s─▒k─▒nt─▒; k─▒r─▒k riski ile olu┼čan fiziksel aktivite kayb─▒ ve eve ba─č─▒ml─▒ olma halinin artmas─▒d─▒r. ├ľzellikle kal├ža k─▒r─▒─č─▒ riski ya┼č art─▒┼č─▒ ile do─čru orant─▒l─▒ olarak artar ve hem ekonomik hem de ikincil sa─čl─▒k problemleri gibi sorunlar olu┼čturur ve hatta belli ya┼č─▒n ├╝st├╝ndeki hastalarda ├Âl├╝m nedeni olabilir. Osteoporoz, ya┼č alman─▒n do─čal s├╝reciyle olu┼čabildi─či gibi ikincil sebeplere ba─čl─▒ da olu┼čabilir. Osteoporozun klinik sonu├žlar─▒; k─▒r─▒klar, s─▒rt a─čr─▒s─▒, boy k─▒salmas─▒, deformite olu┼čumu ve g├╝nl├╝k ya┼čam aktivitelerini yerine getirme yetene─činin azalmas─▒d─▒r.

Primer osteoporoz (birincil kemik erimesi):

Kemik kitle kayb─▒ ve kemik k─▒r─▒klar─▒yla giden, genelde menapoz sonras─▒ kad─▒nlarda ve 65-70 ya┼č ├╝st├╝ erkeklerde g├Âr├╝len, ba┼čka sebep olmadan olu┼čan kemik erimesidir.

Sekonder osteoporoz (ikincil kemik erimesi):

Romatizmal hastal─▒klar, tiroid hastal─▒klar─▒ ve di─čer hormonal bozukluklar, b├Âbrek hastal─▒klar─▒, inflamatuar ba─č─▒rsak hastal─▒klar─▒ ile ba─č─▒rsak ve mideden emilim problemine neden olan di─čer hastal─▒k veya ameliyatlar, kronik karaci─čer hastal─▒klar─▒, genetik baz─▒ hastal─▒klar ve baz─▒ ila├žlar (kortizon veya hormon i├žeren baz─▒ ila├žlar, baz─▒ romatizma ve epilepsi ila├žlar─▒, kan suland─▒r─▒c─▒ ila├žlar─▒n baz─▒lar─▒) ya┼čtan ba─č─▒ms─▒z kemik d├Âng├╝s├╝ art─▒┼č─▒ ile kemik erimesine neden olan ba┼čl─▒ca nedenlerdir.

Menapoz ilk olarak 1816ÔÇÖda De Gardenne taraf─▒ndan┬á ÔÇťLa MenespausieÔÇť olarak adland─▒r─▒larak ÔÇťFrans─▒z hastal─▒─č─▒ÔÇť olarak isimlendirildi. 1872ÔÇÖde James McNeal Whistler annesinin portrelerini yap─▒yordu, bu resimlerde annesinin y├╝z├╝n├╝ ve o zamanlar kimsenin bilmedi─či osteoporozun yayg─▒n bir bulgusu olan osteoporoza ba─čl─▒ kifozunu resmederek ├Âl├╝ms├╝z yapm─▒┼čt─▒r. Kifoz zengin beyaz ya┼čl─▒ kad─▒nlarda s─▒k g├Âr├╝lmekteydi. O y─▒llarda t─▒bbi olarak bu duruma ÔÇťzengin dulun kamburuÔÇŁ denilmekteydi.

Osteoporozun medikal tedavisinde ilk kez 1923ÔÇÖlerde hormon replasman tedavileri kullan─▒lmaya ba┼članm─▒┼čt─▒r ve halen g├╝n├╝m├╝zde kullan─▒lmaktad─▒r. Bununla birlikte uzam─▒┼č homon replasman tedavisi relatif olarak artm─▒┼č endometrial kanser ve meme kanseri riski ile beraberdir.

Osteoporoz tedavisinde ayr─▒ca bifosfonatlar, aktif D vitamini t├╝revleri ve selektif ├Âstrojen resept├Âr mod├╝lat├Ârleri (SERM) yani raloxifene kullan─▒lmaktad─▒r. Son d├Ânemlerde paratiroid hormon (teriparatid) ve denosumab (kemik y─▒k─▒m─▒na neden olan h├╝crelerin fonksiyonunu d├╝zenler)┬á kullan─▒lmaktad─▒r. Halen h├╝cresel d├╝zeyde etki hedefleyen tedaviler geli┼čtirilmeye ├žal─▒┼č─▒lmaktad─▒r. Ama├ž, kemik y─▒k─▒m d├Âng├╝s├╝n├╝ durdurmak ve kemik yap─▒m─▒n─▒ artt─▒rmakt─▒r.

2015ÔÇÖte yap─▒lan bir ├žal─▒┼čmada BrezilyaÔÇÖdaki kad─▒nlar─▒n %15-33 kadar─▒n─▒ osteoporozun etkiledi─či bulunmu┼čtur. Bu hastalara medikal tedavi ile beraber dengeli bir diyet, fiziksel aktivite ve hayat tarz─▒ de─či┼čikli─či ├Ânerilmi┼čtir. ├ľzellikle sigara ve alkolden uzak durulmas─▒ gerekti─či belirtilmi┼čtir. D vitamini suplementasyonu genel olarak ├Ânerilirken, kalsiyum deste─činin ki┼čiye ├Âzg├╝ verilmesi gerekti─či belirtilmi┼čtir (kardiyak etkilerinden dolay─▒). Tedavi i├žin ├Ânerilen D vitamini g├╝nl├╝k al─▒m d├╝zeyi 800-2000IU olup laboratuar de─čeri olarak en az 50 nmol/litre ve ├╝zeri olmas─▒ istenmektedir. Elemental kalsiyum miktar─▒n─▒n g├╝nl├╝k al─▒m dozunun 1000-1200 mg olmas─▒ tavsiye edilmi┼čtir. Ayn─▒ zamanda kalsiyum ve D vitamini diyetle al─▒nabilir. D vitamini ayr─▒ca ciltte UV ─▒┼č─▒nlar─▒ ile sentezlenebilir, kalsiyum ve fosforun ba─č─▒rsaktan geri emilimini d├╝zenler.

Yap─▒lan ├žal─▒┼čmalarda fiziksel aktivitenin kolay uygulanabilir, maliyeti d├╝┼č├╝k ve kemik sa─čl─▒─č─▒n─▒ modifiye eden bir y├Ântem oldu─ču saptanm─▒┼čt─▒r. ├ľzellikle adolesan ├ža─čda, k─▒zlarda prepuberte ├ža─č─▒nda yani kemik geli┼čiminin y├╝zde 50ÔÇÖsinin olu┼čtu─ču zaman periyodunda olduk├ža etkili oldu─ču g├Âsterilmi┼čtir. Osteoporoz riskini azaltan fiziksel egzersizleri; Thai chi egzersizleri,┬á denge egzersizleri, diren├žli egzersizler,┬á kuvvetlendirme, a─č─▒rl─▒k aktarma (merdiven ├ž─▒kma), germe, y├╝ksek yo─čunluklu (futbol, basketbol, tenis ve ko┼ču) ve d├╝┼č├╝k yo─čunluklu egzersizler (y├╝zme, y├╝r├╝y├╝┼č, yoga ve bisiklet s├╝rme) olarak s─▒n─▒fland─▒rabiliriz. Y├╝ksek yo─čunluklu z─▒plama ve atlama gibi egzersizlerin veya d├╝┼č├╝k ve y├╝ksek yo─čunluklu egzersiz kombinasyonlar─▒n─▒n, kemik kalitesine en etkili olan fiziksel aktivite y├Ântemleri oldu─ču tespit edilmi┼čtir. G├╝nl├╝k 2 veya 4 kez,┬á 30 dk veya daha k─▒sa egzersiz periyodlar─▒ tercih edilmelidir. Daha ileri ya┼čtaki kad─▒nlar y├╝ksek yo─čunluklu aktiviteler yerine yoga ve y├╝r├╝y├╝┼č gibi a─č─▒rl─▒k aktarmal─▒ aktiviteleri tercih etmelidir, tabi ki mobilite ve kuvvetlendirme egzersizleri de bu gruptad─▒r. Fiziksel egzersiz ayn─▒ zamanda kas kuvveti ve tonusunu artt─▒rd─▒─č─▒ i├žin d├╝┼čmeyi azaltarak da osteoporoza ba─čl─▒ k─▒r─▒klar─▒n olu┼čumunu azalt─▒r.

Pulse elektromanyetik alanlar tedavisi (PEMS) ilk kez atlanm─▒┼č (ge├ž farkedilmi┼č) k─▒r─▒─č─▒ olan postmenapozal kad─▒nlar─▒n tedavisinde kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. PEMS tedavisi kemik yap─▒m─▒n─▒ art─▒rmaya ve y─▒k─▒m─▒n─▒ azaltmaya yard─▒mc─▒ olur.

Modifiye edliebilen risk fakt├Ârleri aras─▒nda sigara kullan─▒m─▒, a┼č─▒r─▒ zay─▒f olmak, a┼č─▒r─▒ alkol t├╝ketimi ve evde d├╝┼čme riskinin olmas─▒d─▒r. Osteoporoz tedavisinde kullan─▒labilecek destekler B vitaminleri, Omega 3 bal─▒k ya─člar─▒, soya izoflavonlar ve dehidroepiandesterondur.

Diyet deste─či olarak 50 ya┼č ve ├╝zeri kad─▒nlarda┬á kiloya 1-1.2 gramdan protein al─▒m─▒ ve her ├Â─č├╝nde en az 20-25 g y├╝ksek kaliteli protein t├╝ketimi, bol sebze ve meyve i├žeren diyet ├Ânerilmi┼č, kola t├╝r├╝ i├žeceklerin ve d├╝┼č├╝k besin yo─čunluklu diyetlerin t├╝ketimi negatif etkili bulunmu┼čtur. Bunun d─▒┼č─▒nda magnezyum, potasyum, C vitamini, K vitamini, ├že┼čitli B vitaminleri ve karetonoidler kemik sa─čl─▒─č─▒ a├ž─▒s─▒ndan ├Âncelikli bulunmu┼čtur. K vitamini tiplerinden ├Âzellikle K1(ye┼čil yaprakl─▒ sebzeler) ve K2ÔÇÖnin (et ve fermente yiyecekler)┬á kemik kayb─▒n─▒ azaltt─▒─č─▒ g├Âsterilmi┼čtir. Besin destekleri aras─▒nda┬á hem osteoporozu ├Ânlemek hem de kemik y─▒k─▒m─▒n─▒ tersine ├ževirmek i├žin yap─▒lan ├žal─▒┼čmalarda┬á kuru erik (Prunus domestica) ile ilgili bir├žok ├žal─▒┼čma mevcuttur. 1 y─▒l boyunca g├╝nl├╝k 100 g kuru erik t├╝keten postmenapozal kad─▒nlar─▒n kemik kalitesinin kontrol gruplar─▒ ila kar┼č─▒la┼čt─▒r─▒ld─▒─č─▒nda 5 y─▒l ├Âncesine d├Ând├╝─č├╝ g├Âsterilmi┼čtir. Bu durumun, kuru erikteki kemik koruyucu biyoaktif bile┼čiklerin etkisi ile oldu─ču d├╝┼č├╝n├╝lmektedir. Fazla kahve t├╝ketiminin de osteoporoz i├žin negatif etkisi oldu─ču bulunmu┼čtur.

Diyetle y├╝ksek miktarda A vitamini al─▒m─▒n─▒n kemik kalitesi ├╝zerine negatif etkili oldu─ču g├Âsterilmi┼čtir. ├ľzellikle A vitamininde bulunan retinol├╝n kemik ├╝zerine etkisi de─či┼čkendir.

Geleneksel t─▒pta bir├žok gastrointestinal ve solunum sistemi hastal─▒klar─▒nda kullan─▒lan sumak k├Âklerinin (yumrular─▒) son d├Ânemde yap─▒lan ├žal─▒┼čmalarda ayn─▒ zamanda kemik kayb─▒n─▒ azaltt─▒─č─▒ g├Âsterilmi┼čtir. Bu k├Âkler, Gallotanin deriveleri ve flavonoid gibi 27 fitokimyasal i├žermektedir ve kemikteki pozitif etkileri bunlar vas─▒tas─▒yla sa─članmaktad─▒r.┬á

Fito├Âstrojenler bitkisel kaynakl─▒ bile┼čikler olup ├Âstrojeni taklit ederler. En ├žok izoflavonlar─▒n yani soya fasulyesi, nohut ve di─čer baklagillerde bulunan bile┼čiklerin etkileri ile ilgili bilimsel ├žal─▒┼čmalar yap─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu bile┼čikler kemik metabolizmas─▒n─▒, kalsiyum emilimini ve insulin growth factor 1(IGF1)ÔÇÖin emilimini artt─▒r─▒p bu yolla kemik yap─▒m─▒n─▒ artt─▒rarak etkili olurlar. G├╝nl├╝k diyetle 50 mg izoflavon al─▒nmas─▒ kemik y─▒k─▒m─▒n─▒ azaltabilir.

Y├╝ksek miktarda Omega 3 bal─▒k ya─č─▒ ve alfa linoleik asit deste─činin kemik yo─čunlu─čunu artt─▒rd─▒─č─▒ g├Âsterilmi┼čtir.

Son y─▒llarda medikal tedaviler yerini daha ├žok bitkisel desteklere b─▒rakmaya ba┼člam─▒┼čt─▒r. Geleneksel ├çin bitkisel tedavilerinin yap─▒lan kontroll├╝ ├žal─▒┼čmalarda, bel b├Âlgesinde osteoporoza ba─čl─▒ olan erimeyi azaltt─▒─č─▒ g├Âsterilmi┼čtir ayn─▒ zamanda kullan─▒m─▒ kolay ve yan etkileri azd─▒r. Bu tedaviler baz─▒ bitkilerin kar─▒┼č─▒m─▒ ┼čeklinde uygulanmakta olup tek tek bitkiler de kullan─▒labilmektedir. ├ľrne─čin siyah y─▒lan k├Âk├╝n├╝n kemik y─▒k─▒m─▒n─▒ azaltt─▒─č─▒ ve konjuge ├Âstrojenlerin yap─▒m─▒n─▒ artt─▒rd─▒─č─▒ g├Âsterilmi┼čtir. Morinda officinalis (hint dutu)bitkisinin k├Âklerinden elde edilen in├╝linin kemik yap─▒m─▒n─▒ g├╝├žl├╝ ┼čekilde artt─▒rd─▒─č─▒ saptanm─▒┼č ve gelecekte medikal tedavinin yerini alabilece─či ├Âng├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r.

 

YAZARIN D─░─×ER YAZILARI